Optische rookmelders verplicht in alle woningen vanaf 2020

Geschreven door Lexalert
Foto: Centophobia  

In het Vlaams Parlement werd een decreet aangenomen dat optische rookmelders in alle woningen verplicht. Het treedt uiterlijk in 2020 in werking. 

Uit een telling die voor het eerst sinds 2005 dodelijke branden in Vlaanderen opnieuw in kaart brengt, blijkt dat in 2014 33 mensen om het leven kwamen in woningbranden. Vlaanderen zou hiermee op plaats 27 staan op de wereldranglijst, net voor Venezuela, en is daarmee één van de slechtst scorende regio’s van Europa. Ten opzichte van Nederland met 1,41  slachtoffers per miljoen inwoners heeft Vlaanderen er met 5,12 ruim driemaal zoveel. Vlaanderen kan dus nog significante stappen vooruit zetten in het verbeteren van de brandveiligheid van de woningen.

Uit een recente rondvraag blijkt dat slechts 43 procent van de Vlaamse huizen een rookmelder heeft. In het buitenland ligt dat percentage significant hoger. In Nederland heeft 68 procent van de woningen een rookmelder. Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk halen zelfs 98 en 89 procent. Het is onomstotelijk bewezen dat rookmelders levens redden. Toch is er in Vlaanderen, in tegenstelling tot in Frankrijk, Noorwegen, Wallonië en binnenkort misschien ook Nederland, geen algemene verplichting.

Dit decreet heeft verbetert de brandveiligheid in Vlaanderen door optische rookmelders verplicht in te voeren voor alle woningen in Vlaanderen en zo eenduidigheid en transparantie te brengen in de Vlaamse regels rond het plaatsen van optische rookmelders.

Dit decreet treedt in werking op een door de Vlaamse Regering vast te stellen datum en uiterlijk op 1 januari 2020.

Waar is de rookmelder vandaag verplicht in Vlaanderen?

Gewesten en gemeenten mogen aanvullende normeringen bij de federale brand- veiligheidsnormen uitwerken, zolang ze maar niet in strijd zijn met de federale basisnormen. De Vlaamse Wooncode stelt in artikel 5: “Elke woning moet voldoen aan de vereisten van brandveiligheid, met inbegrip van de specifieke en aanvullende veiligheidsnormen die de Vlaamse Regering vaststelt.”.     

In Vlaanderen is de regelgeving tamelijk complex en is het voor veel burgers moeilijk te begrijpen waar het verplicht is om een rookmelder te plaatsen. Zo is het vandaag verplicht om een rookmelder te plaatsen bij nieuwbouw, bij renovaties waar een stedenbouwkundige vergunning voor nodig is, bij huurcontracten waar er daarenboven nog een overgangsmaatregel geldt die verschillend is voor sociale en private huurwoningen en ten slotte ook voor woningen die met een sociale lening worden aangekocht.

Aangezien de Vlaamse woningmarkt voor 70% bestaat uit eigenaars die hun eigen woonst bewonen, valt meer dan 60% van de woningmarkt buiten de verplichtingen. Daardoor heeft slechts 43% van de Vlaamse woningen een rookmelder.

Een algemene verplichting na een ruime overgangsperiode zorgt niet alleen voor duidelijkheid maar heeft tevens een sensibiliserend effect. Hieronder wordt ter illustratie kort de complexiteit van de huidige regelgeving toegelicht.

De huidige verplichting rond rookmelders wordt geregeld via het decreet van 1 juni 2012 houdende de beveiliging van woningen door optische rookmelders. Zo moeten alle huurwoningen waarvoor een huurcontract wordt afgesloten na 31 december 2012, uitgerust zijn met voldoende rookmelders, conform de wijze bepaald door de Vlaamse Regering. Tegen 2019 geldt deze verplichting eveneens voor de bestaande huurcontracten, dit wordt de komende jaren gefaseerd ingevoerd waarbij de oudste woningen eerst moeten voldoen:

  • indien gebouwd voor 1945 uiterlijk binnen drie jaar na de inwerkingtreding van het decreet;
  • indien gebouwd vanaf 1945 uiterlijk binnen zes jaar na de inwerkingtreding van het decreet.
  • De verhuurder is verantwoordelijk voor de plaatsing van de rookmelders. Als de rookmelder uitgerust is met een vervangbare batterij, is de huurder verantwoordelijk voor de vervanging ervan na afloop van de levensduur vermeld door de fabrikant. Het bewijs van plaatsing moet aan het huurcontract gehecht worden en kan met alle middelen aangetoond worden.

De sociale huurwoningen moeten verplicht uitgerust zijn met een rookmelder in volgende gevallen:

  • indien gebouwd voor 1950 uiterlijk binnen een jaar na de inwerkingtreding van het decreet;
  • indien gebouwd vanaf 1950 en voor 1970 uiterlijk binnen twee jaar na de inwerkingtreding van het decreet;
  • indien gebouwd vanaf 1970 en voor 1980 uiterlijk binnen drie jaar na de inwerkingtreding van het decreet;
  • indien gebouwd vanaf 1980 uiterlijk binnen vier jaar na de inwerkingtreding van het decreet.

Bij nieuwbouw- en woningen waaraan renovatiewerken worden uitgevoerd waarvoor een stedenbouwkundige vergunning vereist is, is het plaatsen van een rookmelder al verplicht sinds de invoering van het decreet van 8 mei 2009 houdende de beveiliging van woningen door optische rookmelders. Dit decreet is nu mee opgenomen in het decreet van 1 juni 2012 dat het verplicht plaatsen van rookmelders regelt. Bij de aanvraag van de stedenbouwkundige vergunning voor de bouw of de uitvoering van de renovatiewerkzaamheden, wordt aangegeven waar de rookmelders geplaatst worden. De uitvoering van de verplichte plaatsing van een rookmelder bij renovaties en nieuwbouw wordt echter niet opgevolgd. Dit blijkt uit schriftelijke vraag nr. 428 van Jelle Engelbosch aan minister Schauvliege: “De gewestelijke bouwinspectie heeft geen controles uitgevoerd op de naleving van de rookmelderverplichting, zoals voorgeschreven door artikel 3 van het decreet van 1 juni 2012 houdende de beveiliging van woningen door optische rookmelders. Sinds de opheffing van het decreet van 8 mei 2009 door het voornoemde decreet van 1 juni 2012 gebeurde dat wel door de gewestelijke wooninspectie met betrekking tot huurwoningen.”.

Alle woningen waarvoor een bijzondere sociale lening, krachtens artikel 79 van het decreet van 15 juli 1997 houdende de Vlaamse Wooncode, wordt toegekend en waarvoor de kredietakte na de datum van inwerkingtreding van dit decreet wordt verleden, moeten uitgerust zijn met een rookmelder, geplaatst op de wijze bepaald door de Vlaamse Regering.

De rookmelderverplichting geldt niet als de woning beschikt over een brand- detectiesysteem dat gekeurd en gecertificeerd is door een daartoe erkend orga­nisme.

Ander interessant artikel: Vrijstellingen van de onroerende voorheffing

Waarom verplichten?

Zonder rookmelder is het risico op een dodelijke woningbrand veel groter

Onderzoek toont aan dat woningbranden meestal plaatsvinden tussen middernacht en zes uur ’s ochtends. In ongeveer 80% van alle dodelijke huisbranden in Zweden ontbrak een rookmelder3. Wanneer een brand uitbreekt zijn er immers maar drie minuten om veilig uit een woning te ontsnappen.

De algemene verplichting om rookmelders te plaatsen in Noorwegen zorgde ervoor dat het aantal dodelijke branden met 2,2 slachtoffers per miljoen inwoners per jaar afnam, wat voor Vlaanderen reeds een significante afname zou betekenen. In Oklahoma daalde na een intensieve campagne om rookmelders te plaatsen, het aantal dodelijke woningbranden zelfs met 80%, wat gelijk is aan een afname van 12,1 slachtoffers per miljoen inwoners. Hierbij werd actief ingezet op enerzijds preventie en anderzijds op het plaatsen en controleren van rookmelders.

Kosteneffectieve investering met maatschappelijke aanvaarding

De kans op brand in een woning is relatief groot. Een Zweedse studie toont aan dat over een periode van 50 jaar er 25% kans is op een woningbrand. Het probleem is echter dat de gezinnen onvoldoende op de hoogte zijn van het risico op een woningbrand. Het verplicht maken van rookmelders is een kosteneffectieve investering om het risico op een dodelijke brand te verlagen. Het plaatsen van een rookmelder vermindert het risico op een dodelijke brand met minstens 50%4. Met een investering van 1 euro per jaar voor een rookmelder kan een gezin al significant beter beschermd worden.

Het huidige tempo van invoeren rookmelders ligt te laag

Hoe je het draait of keert, op lange termijn evolueert Vlaanderen maar heel langzaam naar een verplichting. Indien Vlaanderen kiest om de huidige regelgeving ongewijzigd te laten, zal het nog meer dan 40 jaar duren totdat elke woning in Vlaanderen is gerenoveerd, of afgebroken en vervangen door een nieuwe woning, en bijgevolg een rookmelder verplicht zou zijn. Als Vlaanderen tijdig het aantal dodelijke branden wil doen dalen, gaat dit veel te traag.

Bepaalde doelgroepen blijven uit beeld

De kans op dodelijke branden ligt het hoogst bij volwassenen van 60 jaar en ouder, kinderen jonger dan 5 jaar, gezinnen met een laag inkomen, en gezinnen die in laagkwalitatieve woningen wonen.

Doordat bestaande eigendomswoningen zijn  uitgesloten, valt  een  groot deel van de kwetsbare groepen buiten het huidige wettelijke kader. Zestigplussers zijn bijvoorbeeld relatief gezien vaker eigenaar van hun woning. Uit het Grote Woononderzoek5  blijkt eveneens dat veel woningen een risico hebben op brandgevaar. Zo is 1% van de zekeringskasten reeds beschadigd door brand en werden er bij 5% van de verwarmingsinstallaties beschadigingen vastgesteld. Bij 4% van deze woningen is er een gebrek aan het verwarmingstoestel, met ook een verhoogd risico op koolstofmonoxidevergiftiging.

Duidelijkheid voor de burger

Een algemene verplichting zorgt daarenboven voor duidelijkheid voor de burger. Vandaag is het heel ingewikkeld te weten of de woning voorzien moet zijn van een rookmelder of niet: een huurwoning wel indien van voor 1945; een huurwoning van na 1945 vanaf 2019, maar alleen voor de bestaande contracten. In een woning bewoond door de eigenaar is het enkel verplicht indien het gaat om een nieuwbouw- of gerenoveerde woning. Dit is nodeloos complex, en helpt niet in de communicatie met de burger. Met dit voorstel van decreet willen we één lijn trekken: in 2022 moeten alle woningen voorzien zijn van een rookmelder.

Een voortdurend Europees debat over veiligheid

In Frankrijk keurde het parlement zes jaar geleden al de wet goed die het plaatsen van een rookmelder verplicht in alle woningen. Ook in Nederland, waar er reeds significant meer rookmelders aanwezig zijn, voert het parlement het maatschappelijk debat over het algemeen verplichten van rookmelders, na een rapport hierover van Brandweer Nederland. Wallonië voerde ook reeds het maatschappelijk debat rond het opleggen van een rookmelder voor alle woningen nadat een grote woningbrand een volledig gezin het leven kostte. Moet Vlaanderen wachten totdat er opnieuw een grote woningbrand uitbreekt of werkt het proactief?

Hoe invoeren? Decreetgeving, sensibiliseren en controleren

Algemene verplichting optische rookmelders vastleggen in decreetgeving

De indieners van dit voorstel van decreet opteren ervoor om het bestaande decreet van 1 juni 2012 houdende de beveiliging van woningen door optische rookmelders te vervangen door middel van een wijziging van het decreet van 15 juli 1997 houdende de Vlaamse Wooncode, wat betreft het verbeteren van de brandveiligheid door het algemeen invoeren van optische rookmelders voor woningen.

Een zelfstandig decreet, zoals het van kracht zijnde decreet van 1 juni 2012 en het decreet van 8 mei 2009 dat daaraan voorafging, brengt een aantal problemen met zich mee. Zo zijn de definities niet sluitend en is er niet in een specifieke handhaving voorzien, waardoor enkel de gemeenrechtelijke regelingen betreffende aansprakelijkheid zullen gelden. Een werkwijze om beide problemen op te lossen bestaat erin de verplichting voor het plaatsen van rookmelders in te schrijven in artikel 5 van het decreet van 15 juli 1997 houdende de Vlaamse Wooncode.

Het inschrijven in de Vlaamse Wooncode heeft onder meer tot gevolg dat:

  • de definities meer sluitend worden;
  • de bepalingen over brandveiligheid in één decretale tekst staan;
  • er een delegatie aan de Vlaamse Regering wordt gegeven voor de verdere uit- werking;
  • de handhavingsregelingen van de Vlaamse Wooncode van toepassing zijn.

Naar analogie met Frankrijk zou men in Vlaanderen eveneens kunnen kiezen voor een overgangsperiode van enkele jaren. Het gaat hierbij om een overgangsperiode die enkel geldt voor de woningen die nog niet onder de huidige verplichtingen vallen. Dit voorstel van decreet opteert voor 2020 omdat dit samenvalt met de verplichting voor dakisolatie die dan leidt tot ongeschiktheid, maar ook de start is voor de verplichting van dubbelglas. Vanaf 2020 zal het ontbreken van dubbelglas immers 9 strafpunten kosten en oplopen tot 15 strafpunten in 2023. Het invoeren van een algemene verplichting voor alle woningen in 2020 zou betekenen dat vanaf dan elke woning in Vlaanderen moet uitgerust zijn met een rookmelder.

Om op lange termijn ervoor te zorgen dat de rookmelders blijven functioneren is het belangrijk om de verantwoordelijkheden rond de plaatsing en het onderhoud scherp te stellen. Zo zou het op handen zijnde nieuwe Huurdecreet de verantwoordelijkheid inzake de brandveiligheid en dus ook de rookmelders vast kunnen leggen. Het zou hierbij logisch zijn dat zoals nu de verhuurder een rookmelder voorziet, maar de huurder verantwoordelijk is voor het onderhouden ervan en voor het jaarlijks controleren van de werking ervan.

Sensibiliseren

Naast het decretaal verankeren van de verplichting om rookmelders te plaatsen, kan Vlaanderen ook de gemeenten stimuleren om van brandveiligheid een actiepunt te maken. Naast het plaatsen van rookmelders vormt het sensibiliseren rond de oorzaken van woningbranden een belangrijke pijler van het brandveiligheidsbeleid. Veertien mensen in België stierven vorig jaar omdat ze in slaap waren gevallen met een brandende sigaret, zes door een verwarmingstoestel, twaalf door kortsluiting.

Sensibiliseren rond oorzaken van woningbranden en tegelijk aan preventie doen door rookmelders te promoten, moet helpen om mensen bewuster te maken van de brandveiligheid in hun woning. Er zijn veel goede voorbeelden van acties die het plaatsen van een rookmelder stimuleren. Het samen organiseren van een sensibilisatieactie met de lokale besturen en de brandweer kan de brandveiligheid in Vlaanderen significant verbeteren.

Ook op het gebied van andere aspecten van brandveiligheid moet Vlaanderen meer sensibiliseren. Omdat het blijvend functioneren van een rookmelder uiteraard essentieel is in het kader van een goede preventie, moeten we gezinnen stimuleren om de werking van hun rookmelder jaarlijks te controleren. De controle op de brandveiligheid is een gedeelde verantwoordelijkheid tussen Vlaanderen en het lokale niveau. Vele gemeenten en steden voeren reeds actie rond brandveiligheid. Het invoeren van een algemene verplichting samen met een sensibilisatieactie zorgt ervoor dat Vlaanderen samen met andere betrokkenen werk kan maken van een grotere brandveiligheid.

Bij het sensibiliseren zijn extra maatregelen voor bepaalde doelgroepen opportuun omdat ouderen, gezinnen met jonge kinderen en gezinnen die in een oudere woning wonen, een hoger risico lopen op een woningbrand met fatale afloop. Door gericht campagne te voeren kan een actie meer resultaat opleveren. Ook het gevaar voor koolstofmonoxidevergiftiging mogen we hierbij niet vergeten. Ook daar is het nodig om verder sensibiliseren. Hierover werd op 30 juni 2010 door het Vlaams Parlement een resolutie goedgekeurd (Parl.St. Vl.Parl. 2009-10, nr. 352).

Daarnaast kunnen bijvoorbeeld ook verzekeringsmaatschappijen meewerken aan bijkomende preventie door hun cliënten bij het hernieuwen van de brandpolis te herinneren aan het controleren en onderhouden van hun rookmelder en batterijen.

Hoe controleren?

Naast het sensibiliseren en het verplichten via wetgeving, kan Vlaanderen er ook op toezien dat haar decreten op een correcte manier worden uitgevoerd. Vlaanderen beschikt over verschillende instrumenten om een rookmelderverplichting te kunnen controleren. Zo zijn er vandaag woningcontroleurs die naar aanleiding van een conformiteitsonderzoek de rookmelderverplichting voor huurwoningen binnen de Vlaamse Wooncode opvolgen. Als er vastgesteld wordt dat in een woning onvoldoende of geen rookmelders zijn, wordt dit als opmerking toegevoegd aan het verslag en wordt het conformiteitsattest geweigerd. Het ontbreken van de rookmelder zorgt vandaag niet voor een bijkomend strafpunt op het technisch verslag. De vaststelling dat er in een woning onvoldoende of geen rookmelders zijn, kan op zich dus niet leiden tot een ongeschikt- en/of onbewoonbaarverklaring van die woning.

Vlaanderen kan naast haar eigen woningcontroleurs ook samenwerken met de gemeenten die eveneens aan woningkwaliteitsbewaking doen. Samen met de brandweer en maatschappelijk geëngageerde organisaties kan ingezet worden op controle en sensibilisering. In Oklahoma werkte men bijvoorbeeld samen met het Rode Kruis om van deur tot deur te gaan om te kijken of er een rookmelder aanwezig was en indien niet, deelde men een rookmelder uit.

Door het plaatsen van een rookmelder te verplichten voor elke woning kan die plaatsing opgevolgd worden in het kader van de algemene woonkwaliteitsbewaking en niet enkel van huurwoningen zoals nu. Daarnaast kan het ook gecontroleerd worden bij verkoop van een woning aan een nieuwe eigenaar. Woningcontroleurs stellen vandaag reeds voor huurwoningen vast of ze beschikken over een rookmelder. Het ontbreken van een rookmelder betekent dat er geen conformiteitsattest kan afgeleverd worden.

Ook zonder sterk controlemechanisme zou een algemene verplichting voor rookmelders een sterk signaal kunnen geven aan de bevolking dat brandveiligheid een hoge prioriteit is. Daarenboven is het een duidelijk transparant gegeven dat een rookmelder overal verplicht is en biedt aldus meer duidelijkheid dan de huidige regelgeving.

Lees de volledige tekst van het decreet houdende wijziging van het decreet van 15 juli 1997 houdende de Vlaamse Wooncode, wat het verbeteren van de brandveiligheid door het algemeen invoeren van optische rookmelders voor woningen betreft